Νέα μέτρα: Τα 3 κρίσιμα ελαττώματα και τα όρια της απόδοσής τους

Το πακέτο παρεμβάσεων ύψους 796 εκατ. ευρώ για την αντιμετώπιση των συνεπειών της ενεργειακής κρίσης, το οποίο ανακοινώθηκε από την κυβέρνηση, εγείρει σοβαρά ερωτήματα ως προς την αποτελεσματικότητα και τη στοχευμένη του διάρθρωση. Η ίδια η αφετηρία του πακέτου αποκαλύπτει το βασικό πρόβλημα: η κυβέρνηση αναθεώρησε χθες προς τα κάτω την ανάπτυξη για το 2026 (2,0% από 2,4%) και προς τα πάνω τον πληθωρισμό (3,2% από 2,2%). Δηλαδή, πριν ακόμη εφαρμοστούν τα μέτρα στήριξης, αναγνωρίζεται ότι η οικονομία θα κινηθεί με χαμηλότερη δυναμική και υψηλότερες τιμές.

Από τη σκοπιά της οικονομικής θεωρίας, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν ένα μέτρο «δίνει κάτι», αλλά τι δημοσιονομικό πολλαπλασιαστή έχει. Σε μικρές ανοικτές οικονομίες όπως η ελληνική, οι πολλαπλασιαστές είναι περιορισμένοι, καθώς μεγάλο μέρος της πρόσθετης ζήτησης κατευθύνεται σε εισαγωγές. Επιπλέον, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι οι υψηλότεροι πολλαπλασιαστές προκύπτουν από επενδύσεις, ενώ οι χαμηλότεροι από επιδόματα και οριζόντιες μεταβιβάσεις.

Αυτό ακριβώς είναι το βασικό μειονέκτημα του πακέτου: πρόκειται για ένα καταναλωτικό και όχι παραγωγικό μείγμα πολιτικής. Fuel pass, επιδοτήσεις diesel, εφάπαξ ενισχύσεις, επιστροφές ενοικίου και ρυθμίσεις χρεών στηρίζουν βραχυπρόθεσμα το διαθέσιμο εισόδημα, αλλά δεν αυξάνουν την παραγωγικότητα ούτε την προσφορά. Δεν μειώνουν τη δομική εξάρτηση από εισαγόμενη ενέργεια, δεν ενισχύουν επενδύσεις και δεν βελτιώνουν τη λειτουργία αγορών όπως η στέγη.

Το πρόβλημα είναι εντονότερο στην ενέργεια. Οι οριζόντιες επιδοτήσεις καυσίμων είναι δημοσιονομικά ακριβές και συχνά αναποτελεσματικές: ωφελούν περισσότερο όσους καταναλώνουν περισσότερο και αποδυναμώνουν το σήμα τιμών που οδηγεί σε εξοικονόμηση. Στην πράξη, το κράτος επιδοτεί την κατανάλωση ενός ακριβού εισαγόμενου προϊόντος χωρίς να αντιμετωπίζει την αιτία του προβλήματος. Το όφελος για τα νοικοκυριά είναι μικρό σε σχέση με τη συνολική επιβάρυνση, ενώ ένα σημαντικό μέρος των πόρων «διαρρέει» εκτός οικονομίας.

Αντίστοιχα, η συμβολή των μέτρων στον πληθωρισμό είναι περιορισμένη. Σε ένα σοκ προσφοράς, όπως το ενεργειακό, η δημοσιονομική πολιτική δεν μπορεί να μειώσει το κόστος παραγωγής, παρά μόνο να το αναδιανείμει. Όταν όμως η στήριξη είναι οριζόντια, διατηρεί τη ζήτηση σε υψηλά επίπεδα και επιβραδύνει την αποκλιμάκωση των τιμών. Αυτό εξηγεί γιατί, παρά τις παρεμβάσεις, ο πληθωρισμός στην Ελλάδα παραμένει υψηλότερος από τον μέσο όρο της ευρωζώνης.

Οι κοινωνικές παροχές, όπως οι ενισχύσεις σε συνταξιούχους και οικογένειες, έχουν σαφή κοινωνική χρησιμότητα, αλλά περιορισμένο αναπτυξιακό αποτύπωμα. Πρόκειται για μέτρα ανακούφισης, όχι για πολιτικές που αυξάνουν το ΑΕΠ ή την παραγωγικότητα. Η διάκριση είναι κρίσιμη: άλλο η κοινωνική πολιτική και άλλο η αναπτυξιακή στρατηγική.

Η επιστροφή ενοικίου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα λανθασμένης στόχευσης. Παρεμβαίνει στην πλευρά της ζήτησης σε μια αγορά όπου το βασικό πρόβλημα είναι η ανεπαρκής προσφορά κατοικιών. Σε τέτοιες συνθήκες, οι επιδοτήσεις συχνά απορροφώνται εν μέρει από υψηλότερα ενοίκια, μειώνοντας την αποτελεσματικότητά τους. Αντίστοιχα, οι ρυθμίσεις οφειλών διευκολύνουν τη ρευστότητα, αλλά δεν δημιουργούν ανάπτυξη. Πρόκειται για εργαλεία διαχείρισης κρίσης, όχι για μοχλούς αύξησης της παραγωγής.

Συνολικά, το πακέτο έχει τρία βασικά ελαττώματα

Συνολικά, το πακέτο έχει τρία βασικά ελαττώματα: είναι καταναλωτικό, όχι παραγωγικό, στηρίζεται σε οριζόντια μέτρα αντί για στοχευμένα·και επιχειρεί να αντιμετωπίσει ένα σοκ προσφοράς με ενίσχυση της ζήτησης.

Γι’ αυτό και η αποτελεσματικότητά του είναι περιορισμένη. Μπορεί να προσφέρει πρόσκαιρη ανακούφιση, αλλά δύσκολα θα στηρίξει ουσιαστικά την ανάπτυξη ή θα συμβάλει στη συγκράτηση του πληθωρισμού. Σε μια οικονομία με υψηλή ενεργειακή εξάρτηση και στεγαστικές πιέσεις, τέτοιου τύπου παρεμβάσεις έχουν χαμηλό πολλαπλασιαστή και μικρή επίδραση στην πλευρά της προσφοράς.

Υπάρχει άλλη συνταγή; Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) συγκλίνουν σε μια σαφή κατεύθυνση πολιτικής για τέτοιες κρίσεις: τα μέτρα στήριξης πρέπει να είναι προσωρινά, αυστηρά στοχευμένα και δημοσιονομικά βιώσιμα, αποφεύγοντας οριζόντιες επιδοτήσεις που αλλοιώνουν τα σήματα τιμών. Προτείνουν να αντικαθίστανται οι γενικευμένες παρεμβάσεις (όπως επιδοτήσεις καυσίμων) με κατ’ αποκοπή εισοδηματικές ενισχύσεις στα πιο ευάλωτα νοικοκυριά, ώστε να περιορίζεται η δημοσιονομική δαπάνη και η πληθωριστική πίεση. Παράλληλα, δίνουν έμφαση σε μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν την προσφορά, όπως επενδύσεις σε ενεργειακή αποδοτικότητα και υποδομές, καθώς και σε φορολογικές αλλαγές με ευρύτερες βάσεις και χαμηλότερους συντελεστές, που μειώνουν τις στρεβλώσεις και ενισχύουν τη συμμόρφωση. Τέλος, προκρίνουν τη μετατόπιση του φορολογικού βάρους μακριά από την εργασία και προς λιγότερο επιβλαβείς φόρους, ώστε να στηρίζεται η απασχόληση και η βιώσιμη ανάπτυξη.